Røff guide til Knausgård-universet

For deg som treng ein vegvisar til romanane i forfattarskapet til Karl Ove Knausgård. Eller for deg som allereie kjenner dei og vil ha meir.

Forfatter Karl Ove Knausgård.

KARL OVE KNAUSGÅRD er tilbake som romanforfattar med «Morgenstjernen» ni år etter at han sette punktum for «Min kamp»-prosjektet.

Foto: Thomas Wågström / Forlaget Oktober

Hausten 2009 snakka eg om samtidslitteratur på eit senioruniversitet i Bergen. «Min kamp 1», boka «alle» snakka om på den tida var eit sjølvsagt tema. I pausen bana eit myndig kvinnfolk seg fram til meg med gåstolen som plog og sa med bydande røyst «Nå skal du høre her».

Eg var budd på det meste. Så kom det: «Han Knausgård, han skriver om meg. Og merk deg: Min far var ikke alkoholiker.» Deretter snudde ho gåstolen og marsja over til kaffiserveringa.

Eg kunne sagt nøyaktig det same for eigen del.

Omslagene til alle seks bøkene i Karl Ove Knausgårds "Min Kamp"-serie.

MIN KAMP: Knausgård sette fyr på litteraturdebatten i Noreg med «Min Kamp»-romanane om sitt eige – og andres – liv.

Foto: Forlaget Oktober

Premisset for «Min kamp 1-6» er nettopp dette: Om du skriv sant om deg sjølv, så vil det treffe andre menneske.

Sjølv om det biografiske utgangspunktet kan vere annleis på vesentlege punkt som kjønn, alder, generasjon, klasse og altså: erfaringar med alkohol.

Det har runne ein del kloakk i havet etter 2009, og diskusjonane har gått høgt om sjølvbiografiske romanar, autofiksjon og «virkelighetslitteratur». Nye bøker har kome til innan sjangeren, som er høgst vital og har vore det på heile 2000-talet.

Den vanskelege sanninga

Eit nøkkelord her er «sanning». I romanen «Er mor død» (Vigdis Hjorth, 2020) tenkjer bildekunstnaren Johanna over saka:

«Verkets forhold til virkeligheten er uinteressant, verkets forhold til sannheten er avgjørende, verkets sannhetsverdi ligger ikke i dets forhold til den såkalte virkeligheten, men i den virkning det har på tilskueren.»

Eg veit ikkje om Knausgård ville ha skrive under på det, men på dei 3600 sidene som er «Min kamp 1-6» er det mangt som er sant utan at det er biografisk korrekt. Med mindre ein trur at vesle Karl Ove hadde fotografisk minne frå han sat barnevogna, og noterte seg replikkar og episodar frå han kunne halde i ein blyant. Sanninga i verket ligg ein annan stad.

At menneske som står nær forfattarar som skriv nær eigne erfaringar har teke seg nær av skildringar, veit vi og det går an å forstå. Det er likevel påfallande ofte ein høyrer at «NN skriv om meg, men eg er ikkje slik».

Forfatterne Vigdis Hjorth og Hanne Ørstavik.

DIKTAR SANNING: Vigdis Hjorth og Hanne Ørstavik er to forfattarar som har møtt stor motbør frå verkelege personar som meiner dei kjenner seg igjen i romanane deira. Dei er, saman med Knausgård, to som vert knytt til den såkalla «virkelighetslitteraturen».

Foto: Sara Angelica Spelling/Baard Henriksen / CappelenDamm/Oktober

Må treffe noko i lesaren

Hanne Ørstavik svarte ei krenka venninne som formulerte seg slik med eit krast: «Det er fordi det ikkje er deg». Når romanforfattarar set saman trekk frå fleire, diktar til og tek frå er det ikkje løgn, men dikting.

At folk som kjenner seg att ikkje heller understrekar kor stor avstand det er mellom tekst og livet, heller enn å insistere på at det er sant men likevel feil, er meg ei gåte.

Kriteriet som må oppfyllast for at slike bøker skal vere god litteratur, er at det treffer noko i lesaren. Det finst døme på erfaringsnære romanar som ikkje når utover seg sjølv og det er pinefull lesnad.

Eg skal ikkje nemne namn, men dette viser at det er vanskeleg å setje opp allmenne kriterium for kva som er etisk og uetisk i romanskriving. Den linja skal eg ikkje følgje vidare her.

Omslaget til "Min kamp 1" av Karl Ove Knausgård.

FØRSTE BOK: «Min kamp 1» kom ut i 2009. Same året kom også andre og tredje bok ut.

Foto: Forlaget Oktober

Tre nøklar til «Min kamp»

Knausgårds lange roman når ut over seg sjølv, og snakkar til gamle damer i Bergen, middelaldrande, innflytta damer i Oslo og danna kritikarar i New York. Romanen er oppsiktsvekkjande god, sjølv om han er langt frå fullkomen: Det er ikkje er vanskeleg å finne longørar og høgst middels prosa gjennom heile verket.

Kvar ligg då kvaliteten i verket? Dette er det skrive avhandlingar om.

Her kjem mine tre nøklar:

kultur1

Skam er ei kjensle som riv i hovudpersonen i møte med andre, ikkje minst med far. Og etter kvart med kvinner. Og saman med vener, der han skulle hatt ein god replikk men blei ståande og stotre og raudne. Sidan skam er skammeleg, er dette eit tema ein ikkje utan vidare snakka om før «Skam»- serien heimsøkte oss. Kanskje ikkje etter, heller.

Men Knausgård skriv skamlaust om skam (ein observasjon eg har lånt frå Per Thomas Andersen, litteraturprofessor). Og om vi tenkjer på lesaren, så skal ein ikkje undervurdere gleda over å kjenne på at ein ikkje er aleine om å ha det vanskeleg. Somme har det kanskje endåtil verre.

kultur2

Knausgård er ikkje redd for det høge og det låge. Mykje norsk romanprosa ligg midt mellom, der også sakprosaen og Aftenposten held til. I romanane bruker forfattaren med stort frimot fleire sider på å koke seg ein kopp te, og då snakkar vi posete-varianten og ikkje sofistikerte teseremoniar. Eller smålege tankar om ein eller annan idiot, eller om kona si.

Og midt i trivialitetane hiv han inn eit høgtflygande essay om kunst, eller ei sublim naturskildring med fargar og lys og duft og heile sanseapparatet. Han låner og tenkjer om kvarandre, utan skam, verkar det som.

kultur3

Forfattaren søkjer seg til der det brenn. Kan hende det er derfor dei tre beste bøkene av «Min kamp» er nummer 1, 2 og 6, ettersom dei ligg tettast på samtida. I bok 3, 4 og 5 skildrar han oppvekst og ungdomstid ganske kronologisk og dermed med stabil distanse heile vegen.

Knausgårds to første romanar: "Ute av verden" (1998) og "En tid for alt" (2004).

FØR KAMPEN: Dei to første romanane til Knausgård, «Ute av verden» (1998) og «En tid for alt» (2004).

Foto: Tiden Forlag/Forlaget Oktober

Bøkene før kampen

Før Knausgård i «Min kamp» kom med den forbløffande påstanden om at «det oppdiktede har ingen verdi» dikta han to romanar og heller ikkje det gjekk stilt for seg.

«Ute av verden» (1998) er historia om den unge mannen som drog til Nord-Noreg for å bli lærar, og som forelska seg skandaløst i ein 13 år gammal elev. Eit brennbart tema, der hovudpersonen ber det talande namnet Henrik Vankel. Skamma er allereie der eit markant trekk. Det viste seg etter kvart at Knausgård sjølv hadde hatt eit slikt lærarår i Nord-Noreg, og det er klare slektskap mellom Vankel og Knausgård, utan at det er grunn til å tru at Vankel er eit alter ego.

For denne romanen vann forfattaren Kritikerprisen, som første debutant nokosinne. Sidan har det dryssa prisar over forfattarskapet.

Roman nummer to, «En tid for alt», er den romanen som det må gå an å seie ligg lengst frå eigne erfaringar, ettersom nesten heile romanen er attforteljingar av historier frå det gamle testamentet og ikkje minst ei avhandling om englane av Antinous Bellori frå 1500-talet. «Om englenes natur» dikta opp frå første til siste side. Her etablerer Knausgård ein svært original teologi knytt til gudesonen Jesus som vart menneske, noko som i sin tur vart fatalt for englane. Ein forhutla Vankel dukkar opp rundt side 500.

Omslaget til Karl Ove Knausgårds roman "Morgenstjernen" som kommer ut september 2020.

NY ROMAN: «Morgenstjernen» fører lesaren til himmel, jord og dødsrike, på leiting etter nye utsiktspunkt. Det er all grunn til å ønskje Karl Ove Knausgård velkommen tilbake i skjønnlitteraturen.

Foto: Forlaget Oktober

«Det oppdiktede» er tilbake

Alle historiene handlar om fall, på ulike måtar og dei er skildra med intensitet og ei sterk bildeskapande evne.

Interessant nok er originale teologiske resonnement sentrale i den nye romanen, «Morgenstjernen» også. Der kjem også ei rekkje ulike menneske til orde, og over det heile svevar ei fiktiv stjerne.

«Det oppdiktede» er tilbake i forfattarskapet til Karl Ove Knausgård. Og det har heilt klart sin verdi.

FEM OM KNAUSGÅRD:

Norsk dokumentar fra 2018. Et uventet utvalg av Munchs sine malerier hentes fram til utstillingen Karl Ove Knausgård setter opp ved Munchmuseet. Joachim Trier følger ham på veien mot åpningen. Regi: Emil Trier
Da Karl Ove Knausgård satte seg ned for å skrive om fotball-VM, ble det samtidig en bok om trampoliner, døden og eksistensiell lengsel.
Fra Bokprogrammet - på besøk hos Karl Ove Knausgård.

Anbefalt vidare lesing:

Kulturstrøm

  • Kanye snakket om «presidentkallet»

    I et tre timer langt radiointervju hos Joe Rogan snakket Kanye West om sitt kall etter å bli «lederen av den frie verden». Han kom også med udokumenterte antydninger om at Bob Marley, Michael Jackson og Prince hadde blitt drept, melder Variety.

    Kanye West
    Foto: ANGELA WEISS
  • Fremtidens kunst

    Norsk kunstner tjente mer på 8 måneder enn på 10 år. Ny teknologi og digitale kunstauksjoner har gjort det mulig å nå kunstsamlere over hele verden.

    Digital kunst omsettes for millioner – norsk kunstner tjente mer på 8 måneder enn på 10 år