– Det styggaste brotet på tobakksskadelova vi har sett

På TikTok, Instagram og Snapchat kan barn sjå videoar av og få tilbod på e-sigarettar. – Det styggaste brotet på tobakksskadelova vi har sett, seier Helsedirektoratet.

Fredagstilbud på e-sigaretter. Reklame publisert på instagram av KrsDamp.

TIKTOK OG INSTAGRAM: Denne typen reklame på sosiale medium som TikTok, Instagram og Snapchat er brot på forbodet mot tobakksreklame i Noreg. Over halvparten av barn og unge i Noreg nyttar desse plattformene.

Foto: Skjermdump / krsdamp

– At delar av tobakksbransjen er så kyniske at dei vel å direkte marknadsføre mot barn og unge, viser kor lite etiske refleksjonar dei har i jakta på profitt, seier Jakob Linhave, avdelingsdirektør i Helsedirektoratet.

På TikTok og fleire andre sosiale plattformer som blir brukte av barn og unge under 18 år blir brukarane utsett for det Helsedirektoratet seier er reklame for e-sigarettar.

Fleire butikkutsal og nettbutikkar har oppretta kontoar kor dei deler bilete og videoar av produkta sine og fortel om kampanjar og rabattar. Til dømes «GIVEAWAY på vår Facebookside #dampeliv #vapelife».

Giveaway-marknadsføring på TikTok. Det er forbud mot gratis utdeling og rabatterte produkt for tobakkssurrogater.

GRATIS UTDELING OM DU ER OVER 18: Her blir det ulovleg reklamert for gratis utdeling av e-sigarettar på barne- og ungdomsappen TikTok. Men det blir opplyst at ein må vere over 18 for å kunne delta.

Foto: Skjermdump

Bileta er ikkje av nikotinhaldige produkt, men produkta kan bli brukte til å inhalere nikotin. Difor er det tobakksreklame, ifølgje Helsedirektoratet.

Mange unge brukarar

To tredelar av born mellom 9 og 18 år er på TikTok og Instagram, og heile 80 prosent er på Snapchat, ifølgje rapporten «Barn og medium 2020» frå Medietilsynet.

På TikTok deler brukarane korte videoar, som oftast med musikk eller dans. Det er ein av verdas mest populære appar, og er spesielt mykje brukt av dei under 18.

– Vanlegvis kommenterer ikkje Helsedirektoratet enkeltsaker i media, men eg synest dømet NRK viser fram rett og slett er for graverande, seier Linhave.

Jakob Linhave

SER TIL USA: Avdelingsdirektør Jakob Linhave seier Helsedirektoratet ser på kva som har skjedd i USA, kor bruken av e-sigarettar blant born og unge har eksplodert.

Foto: Lotten Christiansen / NRK

At mange av videoane og bileta er merka med 18-år aldersgrense, meiner Linhave ikkje er godt nok.

Overhovudet ikkje. I utgangspunktet er det jo ikkje lov å marknadsføre på den måten. At ein i tillegg vel å gjere det på ein kanal med så mange unge brukarar, er rett og slett stygt og kynisk, torar Linhave.

Sletta kontoar

Kristiansand Damputstyr AS er ein av seljarane som har reklamert for e-sigarettar. Etter at NRK tok kontakt, har dei sletta to av kontoane sine – TikTok og Instagram.

– Vi har rekna desse kanalane som OK, då ein må følgje kanalen for å sjå kva vi driv med. Men vi har innsett at dette kan sjåast på som reklame, og har stengt vår Instagram og TikTok, skriv Ruth-Elin Vapequeen Bergum-Sveinall, dagleg leiar og eigar av Kristiansand Damputstyr AS, i ein e-post til NRK.

E-sigaretter

SNART MED NIKOTIN: I 2016 vedtok Stortinget å oppheve forbodet mot sal av nikotinheldige e-sigarettar i Noreg. Korleis dette vil påverke utsjånaden på e-juicen og 'damparane' er foreløpig uvisst. Men, dei vil bli merka på lik linje med snus og vanlege sigarettar.

Foto: Ingvild Edvardsen / NRK

Kjeda blei starta i 2014. Fire år seinare var omsetjinga på godt over 30 millionar. No har dei elleve butikkar i Noreg. Bergum-Sveinall seier dei er nøye med å overhalde 18-årsgrensa i butikkane.

– Vi forstår reaksjonen frå Helsedirektoratet, men vi meiner ordvalet «kynisk» er feil. Vi ser at våre følgjarar er godt vaksne menneske, svarer Bergum-Sveinall.

Deira marknadsføring fekk òg kritikk i fjor – då grunna reklame på butikkfasadane.

Ikkje utbreidd blant ungdom

I USA er e-sigarettar meir vanleg blant unge enn i Noreg, ifølgje Folkehelseinstituttet. Gjennomsnittsalderen blant dei norske «damparane» er 42 år.

Karl Erik Lund

Seniorforskar ved Folkehelseinstituttet, Karl Erik Lund.

Foto: Folkehelseinstituttet

Seniorforskar Karl Erik Lund er likevel klar på at marknadsføring på kanalar brukt av unge ikkje bør skje. Fokuset bør heller bli retta mot røykarar, til dømes ved innlegg i sigarettpakkar.

– Då vil bodskapen utelukkande gå til røykarar. Ikkje-røykarar blir ikkje eksponerte, seier han.

Lovleg i 2020

Sal av e-sigarettar med nikotin skal bli lov i løpet av året. Kristiansand Damputstyr AS trur den nye lova vil gjere det lettare for unge å få tak i nikotin, og seier at bransjen meiner dette er ei negativ utvikling.

Både Helsedirektoratet og Folkehelseinstituttet seier ein foreløpig veit lite om kor skadeleg langtidseffektane av e-sigarettar er.