Då elva tok

HØYANGER (NRK): Elva er ein farleg nabo. Oftast gjev ho liv og glede. Andre gonger tek ho.

Høyanger, onsdag ettermiddag 3. november 1971:

Den nyutdanna sjukepleiaren spring så fort beina kan bere gjennom Høyanger sentrum.

Den koselege industristaden er blitt eit katastrofeområde.

Daleelva har alltid delt småbyen i to, men no har den smadra alle bruene.

Den kokar. Svart og kvit og brun.

Skodda og regnskyene ligg tett på dei massive fjella som omkransar bygda ved Sognefjorden.

Nokon ropar til den unge sjukepleiaren at det ikkje er trygt. Men ho må på jobb.

Sjukehuset står i fare for å bli tatt av vassmassane.

Ho må evakuere pasientane.

Høyanger sjukehus etter flaumen i 1971

SJUKEHUSET: Eit sekstitals pasientar var innlagt på Høyanger sjukehus då flaumen råka. Dei kolossale vassmassane grov ut eit krater på nabotomta.

Foto: HISTORISK AVDELING, HYDRO HØYANGER

Vatnet er kjelde til både liv og øydelegging.

I Høyanger i Sogn er vasskrafta sjølve årsaka til bygda sin eksistens. Den har gjeve kraft til aluminiumsverket, som tronar midt i bygda, i over 100 år.

Men i 1971 var det vasskreftene som knuste fjordbygda.

200 hus vart skadde. Kring 1.000 menneske vart evakuerte.

Heile oktober hadde det regna kraftig i 1971. Men i byrjinga av november tok det verkeleg laust.

På fire timar regna det like mykje i småbyen Høyanger, som det gjorde i heile oktober i Oslo det året.

Det var den største naturkatastrofen som hadde råka industristaden nokon gong.

Kontrastane frå flaumdagen i 1971, til dagens småbysentrum er enorme.

Laster innhold, vennligst vent..

Høyanger, onsdag ettermiddag 17. oktober 2018:

Brenda Jansson (76) vandrar gjennom sentrum i regnkåpe og gummistøvlar.

Det regnar tett og skodda ligg lågt over bygda. Mykjer minner om dagen for snart 50 år sidan.

– Vi hadde ein regnfull november. Det regna i vekevis. Og det var tjukk skodde. Elvene var store, og folk lurte på kor tid det skulle stoppe, fortel Brenda Jansson (76).

Ho var fødd britisk statsborgar i koloniserte India. Familien flytta til England etter sjølvstendet.

Ho utdanna seg til sjukepleiar i London, og hadde praksis på Malta og i Zürich.

Så kom ho til Høyanger i 1970.

Ho syntest det var eit hol. Året etter skulle ho sjå bokstavelege hol i bygda.

Brenda Jansson med bilete av seg sjølv som sjukepleiar

SJUKEPLEIAR: Brenda Jansson hadde mellom anna jobba på tuberkuloseheim i Zürich før ho kom til Høyanger.

Foto: Erlend Blaalid Oldeide / NRK

Sjølv om det er nesten 50 år sidan, hugsar ho godt den dramatiske ettermiddagen 3. november 1971.

Ho hadde hatt ein vanleg dag på jobb som operasjonssjukepleiar.

Doktor Gievær kommenterte kor dårleg vêret var. Brenda var framleis ustødig i norsk, men god i jobben sin.

Det hadde vore ei rekkje operasjonar, men ho var ferdig til vanleg tid og var komen heim på hybelen sin.

– Klokka var fire-fem då eg vart ringt opp og fekk beskjed: «Brenda, du må kome ned på jobb med ein gong og hjelpe til med evakuering av sjukehuset!».

– Eg tok på meg regnfrakk og gummistøvlar og sprang av garde. Då eg kom ned til hovudgata såg eg mykje folk. Eg har aldri sett elva så stor. Alle bruene hang ned.

Det var eit katastrofeområde.

Hus var rivne i stykkar.

Sentrum var eit krater.

Lensmannsbetjent Lauvsnes var intervjua i NRK Dagsnytt og sa «Rådhusparken er gått på havet».

Øren-kvartalet i Høyanger etter flaumen 1971

DELT SENTRUM: Plassen framfor samvirkelaget var flerra vekk av elva. Ved Johan Øren sin butikk inviterte dei folk til å kome inn bakvegen.

Foto: Historisk avdeling, Hydro Høyanger

Framme på sjukehuset var mannfolka frå aluminiumsverket like ved komne for å hjelpe til med evakueringa.

Ho fekk beskjed med doktor Gievær om å springe opp på operasjonsstova og hente diverse utstyr i tilfelle det var behov for hasteoperasjonar.

Ho røska med seg alt ho kunne.

– Oversjukepleiaren sa til meg «Brenda, du skal vere nattevakt». Du skal flytte alle pasientane til skuleinternatet.

Eit sekstitals pasientar var innlagt på fylkessjukehuset.

Sidan hovudvegen var vaska vekk av elva, måtte dei bere pasientane på bårer gjennom verksområdet.

Den unge sjukepleiaren hadde allereie opplevd både blod, død og ulukker i si yrkeskarriere.

Men denne dagen var ho skremd.

– Eg var redd! For eg hadde aldri opplevd noko slikt før.

Pasientane vart innlosjerte på internatet til den vidaregåande skulen. Ungdommane som budde der til vanleg, vart flytta rundt til heimar og hus i bygda.

I løpet av nokre effektive timar fekk sjukehuspersonellet, verksarbeidarane og andre frivillige flytta alle pasientane ut av det flaumtruga sjukehuset.

Sjukepleiarane og legane fordelte seg i vakter som skulle sjå til dei sjuke på internatet.

Sjukehuset var tømt for folk. Bortsett frå éin person.

– Doktor Gievær var den einaste som overnatta på sjukehuset. A captain never leaves his ship, seier Brenda og hever haka.

Ho slår ofte over til britisk, når ho vil seie noko med trykk.

Det er tydeleg at ho framleis har ein djup respekt for sin tidlegare overlege.

– Korleis var det som ung sjukepleiar å vere med på noko slikt?

– Du tenkte ikkje på det, medan det stod på. Du berre gjorde det du fekk beskjed om. Etterpå kjem reaksjonen.

– Kva reaksjon fekk du?

– Eg syntest det var heilt forferdeleg. Eg lurte på om det kom til å bli verre.

– Dagen etterpå såg vi på øydeleggingane. Det var eit forferdeleg syn.

Øren hotell i Høyanger under flaumen i 1971

HISTORISK: Øren hotell på Sæbøtangen vart bygd av Hans Øren i 1920. Landhandelen som også stod på tomta var smadra av flaumvatnet i 1971.

Foto: Historisk avdeling, Hydro Høyanger

– Etter eit par-tre dagar flytta vi pasientane tilbake. Då var det over. Vi håpte alle saman at det aldri skulle skje igjen.

Flaumherjinga den natta skulle sette spor, som framleis pregar kvardagen hennar.

I etterkant var alle imponerte over at det faktisk ikkje gjekk liv tapt.

Kanskje mykje på grunn av innsatsen til bygdefolket som gjekk saman om å berge kvarandre.

Dåverande kommunalminister (seinare statsminister) Odvar Nordli (Ap) gjesta bygda få dagar etter flaumen.

– Inntrykka er ganske sterke. Med tanke på kor lite dette lokalsamfunnet er, er skadane betydelege, sa han til NRK Dagsrevyen.

Kommunalminister Oddvar Nordli (Ap) på synfaring i Høyanger etter skadeflaumen i 1971.

Kommunalminister Odvar Nordli (Ap) på synfaring i Høyanger etter skadeflaumen i 1971.

Då Brenda nokre år seinare skulle byggje seg hus i Høyanger saman med ektemannen sin, Åge, var ho skeptisk til å byggje ved elva.

Men han sa at flaumen i 1971 synte at dette området ville vere trygt.

Ho bur der framleis. Åleine, etter at mannen gjekk bort. Sonen bur og jobbar i Ålesund.

For ho er glad i bygda. I love it. It's my home, seier ho. Men herjingane i 1971 har sett preg.

– Kvar gong det blir november og elvene stig og det blåser...

Ho stoppar opp og trekk pusten.

– Eg har elva bak huset mitt. No går eg ut ved midnatt, før eg legg meg kvar natt, for å sjå til elva. Viss ikkje får eg ikkje sove.

I midten av oktober gjorde vassmengdene skader for millionar i Sogn, i Hardanger og i Gudbrandsdalen.

Nok ein gong har folk måtte flykte frå hus og heim.

– Når eg ser det på TV, så tenkjer eg: stakkars folk! Når folk går inn i heimen sin og har vatn til knea. Kanskje mister dei huset sitt? Kanskje mister dei alt dei har bygd opp? Det er trist. Men eg er ikkje redd for å bu her.

– Men du står jo opp om natta for å sjå til elva?

– Ja, eg må sjå at det er trygt å vere her. Og når eg har sett det, søv eg gjennom heile natta. Du må bruke litt sunn fornuft.

På eit tidspunkt flytta det inn nye naboar. Dei vart uroa då dei høyrde drønna av steinar som vart flytta av elva. Det blir ein del av kvardagen, sa Brenda til naboen sin då.

– Men kvifor vart du verande i Høyanger, etter å ha opplevd slik dramatikk?

– Eg vart forelska i han Åge. Han var ein ekte viking. Den motsette av meg. Eg likar action og pratar litt for mykje.

Aluminiumsverket i Høyanger hadde si eiga avis.

På nærmast poetisk vis samanfattar redaktør Aake Irgens flaumnatta i blad nummer 10–1971.

Hva er det som sitter i minnet etter denne kvelden og natten?

Barna?

Engestelige og trette barn som blir roet i søvn i fremmede heimer.

Barn som er ute og ser fra minutt til minutt, fordi det er mere spennende enn noget.

Barn som sliter sammen med foreldre for å berge fra kjeller og uthus.

Unge i organisert arbeid med å skaffe sykehuspasientene plass.

Og hele tiden elven uten stans.

Med torden i bunnen.

Flerrende, svart og kvit gjennom nattemørket.

Der er ikke noget å makte når slike krefter er laus.

Midt i uhellet var vi utrolig heldige.

Der manglet ingenting til en katastrofe av en helt annen størrelse.

Likevel husker du kanskje best en merkelig følelse.

Fra først bare som en aning. Utover kvelden og natten sterkere og sikrere.

Du føler hvordan hele Høyanger krummer tærne i gummistøvlene for å få tak, og står fast sammen, i trass mot elven.

Elven brøt seg frem og kløvde stedet.

Men den samlet oss. Og vi fortsetter.

Aake Irgens, redaktør i Nytt fra Høyanger nr. 10 - 1971