Anmeldelse

Sherlock Holmes frå Pajala

Denne romanen stinkar: av kadaver, fattigdom og helvetes svovelpølar. Det er berre ein av kvalitetane ved «Koke bjørn».

Mikael Niemi

Mikael Niemi har skapt eit fengslande bilde av ei tid, eit miljø og av ein kontroversiell religiøs leiar.

Foto: Hilde Bruvik / NRK

For 18 år sidan kom Mikael Niemi med braksuksessen «Populærmusikk fra Vittula» men framleis er det den boka han blir hugsa for. No kjem ein roman som gjev oppvekstskildringa frå Nord-Sverige konkurranse. «Koke bjørn» er tittelen, og den kokte bjørnen er av det minst oppsiktsvekkjande. Svoltne jegerar et byttet, anten det har meiska seg med unge kvinner eller ei.

Scenen er «Vittula-land», altså Pajala i Norrbotten, tida er rundt 1850. Inn kjem Lars Levi Læstadius, ja nettopp: grunnleggjaren av læstadianismen som vert rekna for å vere ein av dei strengaste rørslene innanfor den norske – og sikkert også svenske – kyrkja. Her er han ein helt som kan meir enn sitt fadervår.

Ein moderne detektiv anno 1850

Ikkje berre kan han snakke finsk og samisk og slik bli forstått av folk som bur der, nei, han tek parti for småfolk mot overklasse og særleg mot brennevinshandlarane som skor seg på folks naud. Når ei ung kvinne døyr, seier lensmannen «bjørn» mens Læstadius seier «valdtekt og drap». Neste mord gjer han endå sikrare. Korleis veit han det? Jau, teologen Læstadius var også botanikar. Her bruker han observasjonsevna si til å sjå etter spor i graset, etter plantar på avvegar og etter kvart etter andre teikn. Han blir ein Sherlock Holmes på myrar og i uthus. Det siste har neppe historisk belegg, men elles verkar kunnskapen om våde mannen og verket solid.

Mens kyrkja blir fylt av nyvakte som ropar ut si naud og prisar Herren og går forbi brennevinsseljarane utanfor kyrkjegarden. Vår mann får mange og mektige fiendar.

Forteljaren her er sameguten Jussi som har stukke av frå ei av litteraturens aller verste mødrer og det seier ikkje lite. Som ein Watson frå folkedjupet blir han lært opp av Læstadius til å observere og tolke.

Ei skikkeleg god historie

«Koke bjørn» er ein kriminalroman av godt gammalt merke, der «detektiven» sorterer spor og jobbar systematisk med å eliminere den eine etter den andre frå lista over mistenkte. Bjørnen ryk først.

Det er også ei barsk sosialhistorie frå eit fattig strok i nabolandet for 150 år sidan. Og ei skildring av korleis denne religiøse vekkinga fann grobotn hjå småkårsfolk og skapte eit betre liv, i alle fall for nokon.

Parallellen til den nesten samtidige haugianismen er tydeleg: eit myndig lekfolk, ei sterk og inderleg religionsutøving med brodd mot brennevin og sans for ærleg arbeid. Romanen er vidare eit interessant portrett av Læstadius og Jussi, og sanneleg er det ikkje plass til litt kjærleik også, mot alle odds. Dessutan er boka ein ode til både botanikken og lesekunsten. Nemnde eg at språket svingar seg mellom det lyriske og det prosaiske, det vakre og det makabre? Meir kan ein ikkje krevje.

Passar for deg som:

  • liker å lære noko av ein roman
  • har sans for ei god historie

Kulturstrøm

  • Samisk i digital språkbank

    I dag er det den internasjonale morsmålsdagen, og 2019 er FNs internasjonale år for urfolksspråk. I Samisk arkiv i riksarkivet finnes det flere intervjuer på samisk tilgjengelige for publikum. Språkbanken skal ta vare på samisk språk i sine ulike varianter. Anna Jacobsen er en av dem som har delt sine fortellinger på samisk, hør her.

    Samisk flagg
    Foto: Heiko Junge / NPK
  • Karpe i strupen på plateselskap

    I en låt som slippes fredag beskylder rapduoen Karpe, Chirag Patel og Magdi Ytreeide Abdelmaguid, en tidligere sjef i plateselskapet Cosmos Music for tyveri. De rapper at de vil ta «saken til retten», ifølge DN. Saken skal ha pågått i over ti år.

  • Tidligere SKUP-leder tiltalt

    Statsadvokaten mener tidligere sekretariatsleder Jens Egil Heftøy (45) har begått grovt underslag for opp mot 200.000 kroner og har nå tatt ut tiltale, skriver Medier 24. Heftøy sa opp sin stilling rett etter at det ble funnet avvik i SKUPs regnskap i 2016. Saken skal opp i Oslo tingrett 6. og. 7. juni.