– Kunstmarknaden flyt over av forfalska materiale

Kunst har blitt forfalska så lenge det har eksistert ein kunstmarknad, men problemet er aukande, ifølgje forskar.

Stilleben med frukt med merka detalj

FUNNET: Måleriet «Stilleben med frukt» er måla av Balthasar van der Ast i Nederland på 1600-talet. Kunstverka hans er framleis svært ettertrakta. Denne detaljen avslørte at måleriet var delt i to.

Foto: Børre Høstland / Nasjonalmuseet

Josephine Munch Rasmussen forskar på kunstkriminalitet ved Universitetet i Agder.

– Kunst- og antikvitetsmarknaden flyt over av stelt, forfalska og ulovleg materiale, seier ho etter at Nasjonalmuseet oppdaga at eit 400 år gamalt måleri var delt i to.

Museet veit ikkje kven som står bak og kvifor, men hovudteorien er at dette er gjort ein stad mellom 1600 og 1824 for å selje måleriet som to verk, og dermed tene meir pengar.

– Her kan det verke som om måleriet er ekte, men at delar av kunstverket har blitt manipulert, seier Munch Rasmussen ved Universitetet i Agder.

Josephine Munch Rasmussen

FORSKAR: Josephine Munch Rasmussen er postdoktor ved Universitetet i Agder. Ho forskar mellom anna på forfalsking av Dødehavsrullar.

Foto: Birgit Solhaug

Forskaren følgjer kunst- og antikvitetsmarknaden nøye, og peikar på ein auka etterspurnad etter forfalska og stelt materiale.

– Tidlegare har ikkje kunst vore tilgjengeleg for alle. No er heile marknaden meir demokratisert i den forstand at kven som helst kan samle på alt og at mykje blir seld på nett. Det er naturleg at forfalsking og tjuveri aukar i takt med at marknaden blir meir omfattande. Marknaden blir drive av etterspurnad og pris, og det gjer også tilbodet av forfalska og stelt materiale.

Ho meiner at måten kunstmarknaden er bygd opp på, kan forklare kvifor ein ser mange tilfelle av forfalsking. For eksempel er det vanleg med hemmeleghald av eigarskap.

– Ein lite transparent marknad egnar seg for økonomisk kriminalitet og kvitvasking av pengar.

Økokrim har tidlegare peika på mørketal bak kunstkrimininalitet-statistikken.

Det er i prinsippet ikkje ulovleg å øydeleggje eit kunstverk, så lenge du er eigaren, men dersom du endrar verket og så gjer det tilgjengeleg for allmenta, kan det stille seg annleis.

Forskjell i pris

Måleriet «Stilleben med frukt» hadde vore i Nasjonalmuseets eige i 200 år før den avsagde kanten vart oppdaga.

Ved ei avkutting er det viktig at kunstverket verkar så ekte som mogleg for å oppnå ein høg pris. Når det gjeld måleriet i Oslo, kan dette ha blitt gjort ved å måle over kanten. Ingen visste at dette eigentleg var eit ufullstendig måleri.

Martine Lambrechtsen

SELDE BIT NUMMER TO: Martine Lambrechtsen er avdelingsdirektør for eldre kunst ved Sotheby's i Amsterdam.

Foto: EmmilyB

No har museet klart å spore opp den andre delen i Tyskland. Denne er også fiksa på. I motsetnad til måleriet i Oslo er denne merka som «eit fragment», utan at ein har visst kva større måleri det høyrde til.

Auksjonshuset Sotheby's stod for salet av fragmentet i 2010. Martine Lambrechtsen, avdelingsdirektør for eldre kunst ved auksjonshuset, skriv i ein e-post til NRK:

– Sidan vi visste at dette ikkje var eit heilt måleri, prissette vi det lågare. Generelt har ein bit av eit måleri betydeleg mindre verdi enn eit originalmåleri.

Ei vakker fruktkorg plassert på eit bord. Slik såg måleriet ut før reinsing.

FØR REINSING: Ei vakker fruktkorg plassert på eit bord. Ingenting muffens ved dette.

Etter reinsing blir slitasje frå dei siste hundreåra synleg

ETTER REINSING: Blassare i fargane og synleg slitt. Ytst i høgre kant kjem nye detaljar til syne, som...

Eit delt blomsterblad avslører at måleriet er delt i to

DETTE: Ein flik av eit blomsterblad. Kvar er blomstrane? Og...

Lommelykt lyser på ein klase kirsebær, som blir kutta av ved kanten av måleriet.

DETTE: Delte kirsebær...

Kanten av måleriet viser små, små spor etter ei sag.

... og SAGTENNER: Bittesmå merke i kanten av Nasjonalmuseets måleri.

– Ei åtvaring

Nasjonalmuseet klarte å spore opp den andre halvdelen av måleriet med internasjonal hjelp frå Peter van den Brink, som er direktør ved Suermondt Ludwig Museum i Tyskland.

Han jublar over funnet og oppklaringa, men er svært kritisk til praksisen med å kutte kunst i to for større profitt.

– Det er fantastisk at måleria blir ført saman igjen. Samtidig er funnet ei klar åtvaring og påminning til kunstmarknaden om at dette framleis skjer, seier han.

Peter van den Brink

HJELPAREN: Peter van den Brink hjelpte Nasjonalmuseet med å foreine to måleri til eitt.

Foto: Patrick McMullan

Peter van den Brink har oppdaga fleire liknande tilfelle; det siste så nyleg som i 1996. Eit van der Ast-måleri dukka først opp på ein auksjon, deretter, nokre år seinare, i to bitar på ulike auksjonar.

Peter van den Brink trur at det finst mange fleire avkappa måleri der ute, men at mange av desse er gøymd hos samlarar som ikkje har interesse av å stå fram.

Han har likevel håp om at fleire avkappa måleri blir oppdaga ved hjelp av ny teknologi.

– På 1600-talet var det nesten umogleg å finne ut om eit bilete var delt. I dag kan vi for eksempel ta røntgenbilete som avslører om eit måleri har blitt måla over eller ikkje.

Nasjonalmuseet jobbar med å finne ut når måleriet vart delt og av kven.

Det er svært sjeldan at to skilde måleri blir foreina igjen etter så lang tid. I 2020 får publikum sjå dei hengje side om side i det nye Nasjonalmuseet.

Nasjonalmuseet har laga denne rekonstruksjonen som viser korleis måleriet eigentleg såg ut:

Rekonstruksjon av van der Ast-måleri saman
Foto: Børre Høstland / Nasjonalmuseet

Anbefalt vidare lesing:

Kulturstrøm

  • Filmstjernen arrestert mange ganger

    Den 81-årige filmstjernen Jane Fonda er lidenskapelig opptatt av klimakampen. Og hun er ikke redd for å bli lagt i lenker for saken.
  • «Helsesista» får dialektpris

    «Helsesista»Tale Maria Krohn Engvik bruker ålesundsdialekt når hun kommuniserer og når ut til tusenvis av ungdom. Nå får hun Dialektprisen 2019. Prisen deles ut av landsstyret i Norsk Målungdom. Leder i Norsk Målungdom, Gunnhild Skjold, påpeker at Krohn Engvik (40) er opptatt av å bruke et språk som ungdom forstår.

    – At det språket er hennes egen ålesundsdialekt, er viktig for å tydeliggjøre at man ikke trenger å bruke oslodialekt for å nå ut over hele landet, sier leder Gunnhild Skjold i Norsk Målungdom.

    Cappelen Damm presenterer høstens bøker
    Foto: Heiko Junge / NTB scanpix