Industri og næring i Gaular

Då Førde Lufthamn vart bygd på Bringeland førde det med seg fleire arbeidsplassar. Helikopterselskapet Airlift har lagt basen sin dit. Foto: Merete Husmo Høidal, NRK.

Då Førde Lufthamn vart bygd på Bringeland førde det med seg fleire arbeidsplassar. Helikopterselskapet Airlift har lagt basen sin dit. Foto: Merete Husmo Høidal, NRK.

Den tradisjonelle næringa i Gaular ved sida av jordbruket var lenge tønnefabrikasjon. Tønnene vart framstilte både i enkle kjellarbedrifter og i større fabrikkar. I Bygstad vart det i eldre tider også framstilt både såpe, margarin og ski. I dag utgjer helikopterselskapet Airlift og fleire store transportbedrifter nokre av dei største arbeidsplassane i Gaular kommune.

MENYAR:

ENKELTOMTALER:

Handelsplass og jektehamn i Osen

Gaula vart i gamle dagar sigla av jekter og andre større båtar heilt opp under Osfossen. Her bygde folk lenger oppe i dalen bryggjer og sjøbuer, m.a. ei kommunal kai.

Skysstasjonen og handelssetet Sveen

Då det enorme Svanøy-godset vart lagt ut for auksjon i 1727, vart mange gardar i Gaular kjøpte opp av reine jordspekulantar. Slik sikra eigaren i Osen, Rasmus Boe seg Sveen, der det frå gamalt av hadde vore gjestgiveri.

Viksdalsmålinga som næringsveg

På 1800-talet vart dette ei av dei viktigaste inntektskjeldene for folk i Viksdalen.

Sivertsens Hotell på Sande

Sivertsens Hotell på Sande vart bygd i 1838 av Berent Sivertsen, som også dreiv landhandel og skysstasjon.

Julius Johnsen ved stampa på Yndestad i 1954. Foto: Audun Flåm. © Fylkesarkivet.

Julius Johnsen ved stampa på Yndestad i 1954. Foto: Audun Flåm. © Fylkesarkivet.

Mons Johnsen

starta i 1876 fargeri i Bygstad. Han dreiv m.a. stampe ved fossen på Yndestad. Sonen Julius Johnsen tok over i 1922. Firmaet skifta namn til Bygstad Farveri og vart drive til 1952.

Bygstad Farveri

– sjå Mons Johnsen.

Gründeren O. A. Lunde

Ole A. Lunde er ein av dei fremste forretningsgründerane i Gaular. Han starta i 1872 landhandel heime på Lunde.

Lundes Hotell

i Bygstad 1885 - sjå Gründeren O. A. Lunde.

Jørgen Furubotn

var fargar. Han slo seg til på Sande, truleg på 1890-talet, der han bygde klesstampe som folk nytta for å mjukne stivt vadmelstøy. Sonen til Jørgen og kona Valgjerd Furubotn var den kjende kommunistleiaren Peder Furubotn (sjå denne - Gulen kommune) som var ein sentral person i Norges Kommunistiske Parti på 1930-og 1940-talet. Familien flytta etter nokre år til Valestrand på Osterøy.

Sparebanken Sogn og Fjordane - tidlegare Gaular Sparebank - på Sande. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Sparebanken Sogn og Fjordane - tidlegare Gaular Sparebank - på Sande. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Gaular Sparebank

vart skipa i 1895 med namnet Indre Holmedal Sparebank. Frå 1909 heldt sparebanken til i kommunehuset på Sande, fram til banken bygde eige bygg i 1969. Banken vart slegen saman med Sunnfjord Sparebank i 1980, og gjekk inn i Sparebanken Sogn og Fjordane i 1988.

Indre Holmedal Sparebank

- sjå GaularSparebank.

Sparebanken Sogn og Fjordane

- sjå Gaular Sparebank.

Nitter Leirvik og Jens Søgnen

pakta på 1890-talet Leirvik-garden i Osen og dreiv handel, sagbruk og mølle. Ludvig Nistad tok over butikken i 1916, og dreiv til 1930-talet.

Forretningsfamilien Berge

I 1897 kjøpte brørne Ivar og Knut Berge eigedomen Kviteneset frå garden Leirvik i Osen, og starta tønnefabrikasjon. Like etter 1900 starta sonen til Ivar Berge, Johannes Berge, Bygstad Hotell på Kviteneset. Familien dreiv også landhandel på Kviteneset.

Huset som seinare vart Bygstad hotell. © Fylkesarkivet.

Huset som seinare vart Bygstad hotell. © Fylkesarkivet.

Bygstad Hotell

– sjå Forretningsfamilien Berge.

Forretningsfamilien Hjelmeland

– entreprenørbrørne frå Gaular som bygde «halve» Førde.

Skjelsanking

Kring 1900 vart skjelsanking ei viktig inntektskjelde, særleg for folk på Bjørvikstranda. Strendene langs Dalsfjorden vart renska for skjel som vart fylt i småtønner og seld til Nord-Noreg som agn. På Sande var det ein mann som dreiv dette så stort at han fekk tilnamnet «Skjelkongen». (Sjå elles om tilsvarande verksemd i Solund - «Skjelsanking i Solund».)

Gaular branntrygdelag

vart skipa i 1903.

Bygstad landboforening

vart skipa i 1904 og fekk 100 medlemer. Gjennom slike foreiningar kunne bøndene oppnå betre rabattar på innkjøp av m.a. maskiner, gjødsel og såfrø. I 1910 vart det skipa ei liknande foreining på Lunde. Dei fleste lokale innkjøpsforeiningar gjekk inn i Vestlandske Kjøpelag då dette vart skipa i 1910.

Lyder N. Bell

bygde bygdemølle i Bellfossen i Eldalen i 1925. Han organiserte også bygging av eit kraftverk i fossen i 1938. Dette leverte kraft til store deler av dalføret i Eldalen. Mølla brann ned i 1942.

Den gamle lensmannsgarden på Sande var ei kort tid pensjonat. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Den gamle lensmannsgarden på Sande var ei kort tid pensjonat. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Pensjonat på Sande

Søstrene Torborg, Hjørdis og Astrid Sande dreiv i 1928-1930 pensjonat i den gamle lensmanngarden på Sande. Pensjonatet hadde plass til 16 gjestar, og tok for det meste imot såkalla «kondisjonerte» frå Bergen i sommarstida. I det staselege huset hadde lensmanndottera Thea drive jenteskule på 1890-talet (sjå Skular i Gaular). Huset vart i 1937 gamleheim.

Elvarheim kafe

– sjå Skagens Safteri.

Murmeister Olav Lien

Olav Lien starta i mellomkrigsåra som murmeister, og førde opp mange store bygg i både Sogn og Fjordane og på Sunnmøre.

Brødrene Lien

- sjå Murmeister Olav Lien.

Olav Lien Murmeisterforretning

- sjå Murmeister Olav Lien.

Herbyrje

pensjonat og kafé vart starta i Bygstad i 1931 av Marta og Andreas Nistad.

Viken Pensjonat. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Viken Pensjonat. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Viken Pensjonat

i Viksdalen vart bygt i 1932 av Edvard Viken. Han bygde pensjonat som kunne ta imot 15 overnattingsgjester. Det var kona Martina som dreiv pensjonatet medan Edvard var sjåfør i Firda Billag. Pensjonatet var i drift til slutten av 1990-talet.

Bruse M. Øvrebø

dreiv frå 1936 til tidleg på 1950-talet kafe og pensjonat i Bygstad.

Gaular Kraftlag

vart skipa i 1939 - sjå Gaulasamskipnaden.

Hoff pensjonat. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Hoff pensjonat. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Hoff pensjonat

i Eldalsdalen vart starta i 1949 av Selma og Jens Vallestad. Dei dreiv også kafé og bensinstasjon. Interiøret i i det gamle pensjonatet er restaurert og teke vare på av barnebarnet Heidi Vallestad og ektemaken Sigurd Årskaug.

Døskeland Bruk AS

vart starta på Døskeland i 1968 av Oddgeir Døskeland.

Døskeland Marine AS

- sjå Døskeland Bruk AS.

Harald Kapstad

i Bygstad starta entreprenørforretning i 1969. I 2004 vart verksemda flytta til Førde.

Harald Kapstad AS

- sjå Harald Kapstad.

Hov Hyttegrend

i Viksdalen vart starta i 1971 av Ottar Hov.

Sande Kro og Hotell. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Sande Kro og Hotell. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Sande Kro og Hotell

på Sande vart bygd i 1977 av Sølvi og Per Kapstad. Hotellet har 30 senger og konferanseplass til 150 personar.

Åmot operagard

Steinar Sørli overtok Åmot gard ved Bygstad i 1997, og har restaurert og gjort garden om til eit kombinert gjestehus og kultursenter der det m.a. har vorte spela opera og stelt i stand gourmetmåltid av meisterkokkar.

Eikeland Bygg AS

på Sande vart starta i 1998 av Egil Eikeland og Frode Loftheim. Verksemda har bygd fleire kommunale bygg i Gaular, har 8 tilsette og i 2001 ei omsetning på 10 millionar kroner.

Dei tilsette i Desirees Lappeteknikk med Desiree Øvretveit nærast.

Dei tilsette i Desirees Lappeteknikk med Desiree Øvretveit nærast.

Desiree Øvretveit

starta i 2000 Desirees Lappeteknikk på Sande. Ho har spesialisert seg på import og internettsal av stoff til lappeteknikk. Broren Per Anders Øvretveit er partnar i verksemda som omset varer for fleire millionar kroner årleg.

Caravan Vest. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

Caravan Vest. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

Caravan Vest AS

vart starta i Førde i 2005 av Bjarte Sunde og Ole Haugsbø. Firmaet sel bubilar og campingvogner. Firmaet vart etter ei tid flytta til Gaular, med hovudkontor på Skilbrei og med produksjon av ståltelt i den tidlegare meieribygningen i Bygstad.

Turisthusvære i Bygstad

Olav Birkeland, som driv daglegvareforretning i Bygstad (sjå Gründeren O. A. Lunde) har og satsa på turisme og servering.

Rideleir i Fosseheimen Naturpark. Foto: Anne Viken.

Rideleir i Fosseheimen Naturpark. Foto: Anne Viken.

Fosseheimen Naturpark

på Lyngstad i Viksdalen vart opna i 2010 av ekteparet Karina Hetle Solheim og Ståle Hetle. Dei investerte ein million kroner for å satse på gardsturisme med eit opplevingstun. I 2012 vart dei tildelt bygdeutviklingsprisen for arbeidet med naturparken.

Ståle Hetle og Karina Hetle Solheim får bygdeutviklingsprisen av fylkesordførar Åshild Kjelsnes. Til venstre fylkesvaraordførar Jenny Følling. Foto: Erlend Blaalid Oldeide, NRK.

Ståle Hetle og Karina Hetle Solheim får bygdeutviklingsprisen av fylkesordførar Åshild Kjelsnes. Til venstre fylkesvaraordførar Jenny Følling. Foto: Erlend Blaalid Oldeide, NRK.