Fruktbygda Leikanger

Forsøksgarden på Njøs, der mange nye fruktsortar er utvikla. Foto:Ottar Starheim, NRK.

Forsøksgarden på Njøs, der mange nye fruktsortar er utvikla. Foto:Ottar Starheim, NRK.

Leikanger har ein eplekvist i kommunevåpenet, og ikkje utan grunn. Leikanger er den fremste fruktbygda i Sogn med stort fruktlager og forskingsstasjon for frukt og bær.

Vik først ute i Sogn

Den første kjende omtalen av fruktdyrking i Sogn stammar frå Vik, der det vert skrive at det ligg ein «aldinshage» - dvs. eplehage - ved elva Hopra. Dansken Apollonius Liljedahl lærte sogningane podingsteknikken på slutten av 1700-talet. Les meir om dette i artikkelen Vik - pionérbygda for frukt i Sogn.

Epledyrkinga var i mange hundre år gjort for eige hushald på garden. Først i siste halvdel av 1700-talet finn ein opplysningar om at frukt frå Sogn i noko omfang vart selt til Bergen.

Eple frå Leikanger. Foto: NRK.

Eple frå Leikanger. Foto: NRK.

Kontakt med utlandet

Men det er tydeleg at sogningar med spesiell interesse for fruktavl hadde kontakt med utlandet lenge før den tid for å skaffe seg nye sortar til hagane sine. Mange dyrka så mykje at dei kunne betale dei årlege skattane sine i form av eple og kirsebær. Slik skriv biskop Erik Pontoppidan midt på 1700-talet.

Fuhr-eplet

Bonde Ola Sjurson Fuhr tok litt før 1780 til å plante frukttre på garden sin i Luster, og dyrka også mykje frukt for sal. Det er derifrå det kjende Fuhr-eplet stammar.

Leikanger-presten med stor frukthage

Den første som planta ein større frukthage i Leikanger var prost Niels Norman som var prest der frå 1816 til 1822. Frå byrjinga av 1800-talet er det tydleg at fruktdyrkinga i Leikanger og Luster tok seg sterkt opp.

I 1900 hadde Leikanger over 11.000 frukttre. Her har vi utsyn frå Njøs mot Nokkaneset og med Leikanger i bakgrunnen. Foto: Håkon Njøs. Eigar: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

I 1900 hadde Leikanger over 11.000 frukttre. Her har vi utsyn frå Njøs mot Nokkaneset og med Leikanger i bakgrunnen. Foto: Håkon Njøs. Eigar: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Fruktdyrking vart stor næring i Leikanger

Frå 1870-talet vart fruktdyrking hovudinntekta på mange gardsbruk i midtre og indre Sogn.

Pæreplukking på Husabø i 1943. Som vi ser var det uråd å plukke frukt utan stige på den tida. I dag er trea mykje mindre og plukkinga dermed lettare og mindre risikabel. Foto: Per Tang. Eigar: DHS Sogn Folkemuséum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Pæreplukking på Husabø i 1943. Som vi ser var det uråd å plukke frukt utan stige på den tida. I dag er trea mykje mindre og plukkinga dermed lettare og mindre risikabel. Foto: Per Tang. Eigar: DHS Sogn Folkemuséum/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Leikanger Fruktlager

Eit stort fruktlager vart bygt i 1960.

Forsøksgarden på Njøs

I 1919 løyvde Staten midlar til innkjøp av ein høveleg Vestlands-gard der ein kunne drive forsking og utvikling av fruktsortar. Forsøksgarden driv forsking og utvikling av nye frukt og bærsortar, og har gjort viktige framsteg i utvikling av meir intensive dyrkingsmetodar og lagringsmetodar for frukt.

Misjonstre

I fleire hagar kringom i Sogn planta kristenfolket såkalla «misjonstre». Dette var frukttre der inntekta frå avlinga skulle gå til misjonsarbeidet. Ein av dei som hadde planta eit slikt tre, var den ihuga misjonsmannen John Olsson Husabø (1843-1922). Frå dette misjonstreet på Krokagarden vart det i 1887 hausta tre skjepper eple som vart selde for kr. 1,95.

Lokale fruktsortar frå Leikanger

Dei fleste større fruktbygdene i Sogn har sine lokale eple med eigne namn. På Leikanger er det fleire sortar.

Norsk fruktmuseum

I lengre tid har det vorte arbeidd for å byggje opp eit «Norsk Fruktmuseum» i fruktkommunen Leikanger - utan at det hittil (år 2003) har gjeve konkrete resultat.

Dette nasjonalromantiske motivet pryda i ein periode eplekassane frå Leikanger . Eigar av foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Dette nasjonalromantiske motivet pryda i ein periode eplekassane frå Leikanger . Eigar av foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.