Utrenskning - Sofi Oksanen fortel historier om kvinner frå ulike generasjonar i det gamle Sovjet med omland. - Foto: Oktober forlag/Exil Design /

Sofi Oksanen fortel historier om kvinner frå ulike generasjonar i det gamle Sovjet med omland.

Foto: Oktober forlag/Exil Design

Historia i flugeperspektiv

Sofi Oksanen si bok "Utrenskning" er ein uvanleg sterk roman om to kvinner som har altfor mykje historie. Og over summar flugene.

Ei gammal estisk kvinne skal koke syltetøy på kjøkkenet sitt, ho må berre kverke ei fluge først. Ved vindauget kastar ho eit blikk ut i hagen, der det ligg ei ung kvinne som ser ut til å vere russisk, prostituert og grundig ute av vater. Jenta får kome inn i huset, og etterkvart oppdagar lesaren at det ikkje var tilfeldig at ho stupte akkurat utanfor dette huset, at den trivelege syltetøykokaren både er eit offer og ein nokså strategisk overlevar, og at det ikkje er gitt at dei to kan stole på kvarandre.

Utrenskning - Foto: Exil Design/Oktober forlag /
Foto: Exil Design/Oktober forlag

Som i den sensasjonelt gode debutromanen Stalins kyr er Oksanen her i roman nummer tre på plass med historier om kvinner frå ulike generasjonar i det gamle Sovjet med omland. (Den vanskelege andreboka har av ein eller fleire grunnar ikkje blitt omsett til norsk.)

Og som i debutromanen er den store historia på 1900-talet heilt avgjerande for livet til personane. Det ville vere upresist å skrive at verdskrigane og innlemminga av Estland i Sovjetunionen dannar bakteppe for livet til dei det handlar om her, til det er samanvevinga for tett. Dei små liva er del av og blir styrt av den store historia.

Berre ta slike heilt vanlege mellommenneskelege kjensler som kjærleik, sjalusi, venskap, skepsis. Kva då om du kan fjerne eit uønskt menneske, berre ved å kviskre dei rette orda i det rette øyret? Og kva om andre er heilt avhengige av at du ikkje sprekk under tortur, og du sprekk ikkje, du held ut,- men kan ikkje får fortalt om det store offeret til den det gjeld? Det heilt vanlege kan få ekstreme og uopprettelege konsekvensar.

I knip mellom stormakter

Bygda der den gamle estiske kona bur, har som resten av Estland levd i knip mellom stormakter og ideologiar, ikkje minst mellom Tyskland og Russland og etterkvart Sovjet. Den som ville overleve, måtte tenkje nøye gjennom kven han eller ho ville alliere seg med og kva for pris det kunne ha.

Og så, mange år etter både krigen og innlemminga i Sovjetunionen og kollektiviseringa av jordbruket og deportasjonane, lenge etter alt som hende med den no gamle Aliide og familien hennar, så ligg ei ung kvinne i hagen og har ei anna historie å fortelje.

Historia inkluderer jentedraumar om eit godt liv i vesten som endar i trafficking og altså eit møte med gamle Aliide, som har sine kvinneerfaringar. Dermed ikkje sagt at kvinnene er eintydige offer; begge har sitt å svare for. Og Oksanen skildrar det mest forferdelege med nådelaus detaljrikdom. Det ligg ikkje lite kynisme i historiene om korleis ein bergar sitt eige skinn, men kynismen blir aldri einerådande.

Råspennande å lese

Romanen hoppar mellom ulike datoar i løpet av tida mellom 1930 og -90 -talet, og både Aliide og den unge Zara får ha synsvinkelen. I tillegg kastar ulike dokument lys over historia, som kjem langsomt til syne , og det på ein så smart måte at ein heile tida blir driven vidare, av trongen etter å få vite korleis det heile heng saman.

Oksanen er uvanleg dyktig når det gjeld dette å byggje opp ein dramaturgi. Historia ho fortel er full av små detaljar frå livet i ein estisk landsby på 40-talet når det gjeld mat, arbeidsmetodar, forholdet mellom kvinner og menn, jordbruk, kort sagt. Desse små detaljane får ofte lov til å danne utgangspunkt for større hendingar og samanhengar, frå dei familiære og til dei verdshistoriske. Legg så til at menneska er tredimensjonale og historiske vesen, og konklusjonen er klar. Dette er ein rå roman. Han er rått sanseleg, Han syner fram råskapen i det store og det vesle spelet og han er råspennande å lese.

Siste om bøker fra TV og radio

Intervju med Margit Sandemo i forbindelse med biografien om henne

Fra arkivet: Hør Bok i P2s portrettintervju med Margit Sandemo (2010).

Hva får leseren når historisk sakprosa går stadig lenger mot detaljer og enkeltpersoner - i stedet for de lange linjene? Bok i P2 om Florian Illies´ bok om 1913. Og Steinar Opstads nye diktsamling gir leeren ro.
Gjest: Sindre Ekrheim med samlingen Ho kjem fram i regnet. Ved Annelita Meinich.

Anmeldelser

Kronprinsessen leser høyt fra Brødrene Løvehjerte. (NRK Nordland, 1. april 2014)
På Bislett i Oslo finnes det en bokhandel som kun selger én eneste bok. Den eieren mener er verdens beste.
Kronprinsesse Mette-Marit har selv tatt initiativet til toget som er lastet med bøker, for å øke leselysten blant folk flest.(Kulturhuset 31.03.2014)
 : Gine Cornelia Pedersen i Kulturhuset (24.mars-14)

Vinneren av Tarjei Vesaas debutantpris på besøk i Kulturhuset på P2.

Kim Leine har gjennomlevd angst for Jehovas straff, seksuelt overgrep og eget narkotikamisbruk. I 2013 ble han tildelt den gjeve Nordisk råds litteraturpris. Hvordan klarte han å gå veien fra avgrunn til suksess? Bokprogrammet besøker den dansk-norske forfatteren hjemme i København, og blir med på tur tilbake til hjembygda Seljord der han feires av ordføreren og sin gamle norsklærer.

Portrett av den Nordisk Råd-vinnende forfatteren Kim Leine.

Hvorfor er du så opptatt av skitt i menneskelivet? spør vi den dansk-norske forfatteren Kim Leine. Klipp fra Bokprogrammet.

Smakebit fra Bokprogrammets portrettintervju med den dansk-norske forfatteren Kim Leine.

Den unge danske poeten Yahya Hassan leser fra sin selvtitulerte diktsamling. Videoen har tidligere blitt lagt ut på YouTube av danske Gyldendal Forlag.

Den danske poeten messer sitt råeste dikt.

Opphavsrett NRK © 2014

Ansvarlig redaktør: Thor Gjermund Eriksen

Nettsjef: Frank Gander (konst.)